All posts by R. P. Kharshiing

Ha Delhi pynlong ka KAS ïa ka Lympung Ïamir-jingtip ba Ar Sngi halor ka phang, “Ka Ktien, ka Litereshor bad ka Kolshor Khasi” 

Ha ka sien kaba nyngkong eh ka Seng ki Nongthoh Kot Khasi (Khasi Authors’ Society) ka la pynlong ïa ka Lympung Ïamir-jingtip (National Seminar) sha bar u pud ka Ri Lum Khasi. Ïa kane ka Lympung ba ar sngi la pynlong ha ka 29 – 30 tarik Nailur, 2023 ha National YMCA Hostel’s Auditorium, New Delhi. Ïa ka lympung la pynlong da kaba ïatreilang bad ka Hynñiew-Trep Delhi Association (HTDA), New Delhi halor ka phang, “Ka Ktien, ka Litereshor bad ka Kolshor Khasi”. Ka jingthmu ka long ban wanrah lang ïa ki ‘riewshemphang bad ki ‘riewwadbniah ka jaitbynriew na kylleng ka ri India ban kyntiew ïa ka ktien, ka litereshor bad ka kolshor Khasi.

La plie ïa ka lympung ïamir-jingtip da u MP badonburom u Ma Vincent Pala, uba la long u Kongsan ha ka jingdon ryngkat u Bah Lamphrang Blah, Chairman jong ka Khasi Hills Autonomous District Council kum u Synbud kongsan. Ha ka jingïalang la don lang ka Kong Dr. Mazel Ampareen Lyngdoh, Myntri ka sorkar Meghalaya, u Bah Teibor Pathaw, Executive Member jong ka Khasi Hills Autonomous District Council bad kiwei pat ki riew pawkhmat.      

Ïa ka Jingialang Plie la pynïaid da ka Prof. Badaplin War kaba dei ka Professor ba la shongthait na ka Khasi Department, NEHU, Shillong. La sdang ïa ka jingïalang da ka jingpdiang sngewbha na ka liang u Bah R. P. Warjri uba long u Convener jong ka Hynñiew-Trep Delhi Association. Nangta la pynbud da ka jingrwai pdiang sngewbha na ka liang jong ka Khasi Students’ Union, Delhi Unit.  La ïoh ruh ïa ka jingkren maitphang na u Prof. D. R. L. Nonglait, President, Khasi Authors’ Society.  U Bah Lamphrang Blah, kum u symbud kongsan u la kren halor ka jingdonkam jong ka jingïatreilang hapdeng ki seng bad ki kynhun bapher bapher khnang ba ha kawei ka sngi ka ktien Khasi kan sa ïoh rung ha ka Khyrnit Baphra jong ka Riti Synshar ka ri. U Ma Vincent Pala, ha ka jingkren jong u kum u Kongsan u la ban halor ki lynti ba lah ban shim ha kaba ïadei bad ka jingithuh ïa ka ktien Khasi kum ka Official Language ha ka Khyrnit Baphra. U la ong ba dei ban ailad ban kren noh da ka ktien Khasi ha ka Dorbar Thawaiñ jong ka jylla Meghalaya namar ki nongpynkylla-ktien ki lah ban leh ïa kata. U la ong shuh shuh ba ka por ka la dei ba yn digitize noh ïa baroh ki dikshoneri bad lada long kaba lah, ka Khasi Authors’ Society ka lah ban pynmih noh ïa ki dikshoneri ha ka online. Kiwei pat kiba la ai jingkren bad ai ka jingkitbok kit rwiang ki long ka kong Dr. M. Ampareen Lyngdoh and u Bah Teibor Pathaw. Shuwa ban pynkut ïa ka jingïalang, ka Dr. Barika Khyriem, kaba dei ka Treasurer jong ka Khasi Authors’ Society ka la ai ïa ki kyntien ai khublei.

La phiah ïa kane ka lympung ïamir-jingtip ha ki saw tylli ki sienshong. Ha ka sienshong kaba nyngkong, la pynïaid da u Prof. Kynpham Sing Nongkynrih bad la don lai ngut ki riewshemphang kiba la ai jingkren. Ka Prof. Tiplut Nongbri, ka Professor ba la shongthai na Sociology Department, Jawaharlal Nehru University, Delhi, ka la kren halor “Ka jingkordor jong ka Ktien na ka bynta ban sngewthuh shai ïa ka kolshor” (The importance of Language for the Understanding of Culture). Ka jingkren jong kane ka riewshemphang ka ïadei bad ka ktien kum kawei na ki lynti ban wanrah ïa ka jingpynïatylli ha ka kolshor. Ka la kham ban shuh shuh halor ka jingdonkam ban tip bad nang ïa ka ktien ha shuwa ban pule ïa ka kolshor jong kano kano ka jaitbynriew. Ka Dr. Bandarilin Bairo, Assistant Professor, Khasi Department, NEHU, Shillong ka la kren halor “Ka Jingroi Jingsan ka Kylla-Ktien bad ka Parom Mutdur ha ka Khasi: Ka Bishar Bniah”. Ka la tai bha halor ka jingriewspah jong ka litereshor Khasi lyngba ka ïathuh ktien. Ka Dr. Valerie Dkhar, Associate Professor, Anthropology Department, Pondicherry University ka la kren halor ka phang, “Sawdong Ka Lyngwiar Dpei: Ka Duriap jong ka trai shnong kum ka nongwadbniah ha ka lyngkha pule Anthropology” (Sawdong ka Lyngwiar Dpei: Musings of a Native Anthropologist). Ka jingkren jong kane ka riewshemphang ka shad tawiar halor kumno ba ïa ka kolshor Khasi la ïathuh bad pynneh pynsah pateng da ki rukom ki bapher bapher. 

Ïa ka sienshong ka ba ar la pynïaid da ka Prof. Badaplin War. Ki riewshemphang ha kane ka sienshong ki long ka Dr. Gracious Mary Temsen, Associate Professor, Centre jong ka Applied Linguistics bad Translation Studies, University of Hyderabad; ka Dr. Barika Khyriem, Assistant Professor, Linguistics Department, NEHU, Shillong bad ka Dr. Ailynti Nongbri, Associate Professor, Khasi Department, Shillong College. Ka Dr. Gracious Mary Temsen ka la kren halor “Ki synniang ba ka linguistik ka lah ban noh ha ka ban kyntiew ïa ka jingtip ba la don lypa ha ka ktien” (Possible contributions by linguistics towards enhancing existing knowledge of language) Ka Dr. Barika Khyriem pat ka la kren halor “Ka jingpyndonkam ïa ka ktien Khasi ha ki jylli bapher bapher”. Ka jingkren jong kane ka riewshemphang ka kham ban halor ki jylli ba pyndonkam ïa ka ktien Khasi kata ha ïing, ha shnong ha thaw, ha ki jaka mane, ha ki jaka pule, ha ki ophis treikam bad ha ki rynsan bad lad pathai khubor. Ka Dr. Ailynti Nongbri ka la kren halor “Ki kyndon ban long ka Ktien Pdeng”. Ha ka jingkren jong ka, ka la ban halor saw tylli ki kyndon ba ka ktien ka ïaid lyngba shuwa ba kan long ka Ktien Pdeng. Ki saw tylli ki kyndon ban kyntiew kyrdan ïa ka ktien ki long na ka liang ka jingjied, ka jingpynskhem, ka jingpynïar bad ka jingpyntreikam ïa ka ktien, bad ka jingpdiang ïa kata ka ktien.

Ïa ka sienshong kaba lai la pynïaid da u Bah Larmorti Wright Khongwir, Advisor (Oil & Gas Sector), Bharat Heavy Electrical Ltd. Ki riewshemphang jong kane ka sienshong ki dei u Prof. Kynpham Sing Nongkynrih, Professor, English Department, NEHU, SHillong bad ka Dr. Dorismiliancy Byrsat, Assistant Professor, Khasi Department, St. Anthony’s College, Shillong.  U Prof. Kynpham Sing Nongkynrih u la kren halor “Ka Ktien tynrai kum ka Sur ka Jingim”. Ha ka jingkren jong u, u la banjur halor ka jingkordor jong ka ktien da kaba ong ba ka ktien Khasi ba ngi kren kam dei tang ka ktien ba ngin ïasngewthuh sngewthaw hynrei ka dei ka sur jong ka jingim bad ka sur jong ka jaitbynriew. U la kren ïa kane da kaba kdew na ka khana “U Ren” ha kaba u ong ba ïa ki symboh pyrkhat, ki riti dustur, ki jinghikai, ki jingngeit bad ki jingtip ba kyrpang jong ka jaitbynriew la pynneh pynsah lyngba ka ktien ba ngi kren. La ïoh ruh ïa ka jingkren na ka riewshemphang, ka Dr. Dorismiliancy Byrsat halor ka phang “Ka Jingmang lypa ban Kyntiew Kyrdan ïa ka Ktien Khasi”.  Ha ka jingkren jong ka, ka la kdew halor ki artylli ki bynta, kata Kaba mang lypa ïa ka ktien (Corpus Planning) bad ban Kyntiew kyrdan ïa ka Ktien (Status Planning). Ka la ban jur ba ka jylla ka dei ban pynlong aiñ da kaba shim ïa kawei ka ktien ban long ka ktien sorkar. 

Ka sienshong kaba saw jong ka lympung ïamir jingtip ka la long ha ka 30 tarik u Nailur 2023 ha ka por 9:30 mynstep.  La pynïaid ïa kane ka sienshong da ka Prof. Streamlet Dkhar kaba long ka Head jong ka Khasi Department, NEHU, Shillong. Ki riewshemphang ha kane ka sienshong ki long u Prof. Desmond L. Kharmawphlang, Dept. of Cultural and Creative Studies, NEHU, Shillong; ka Dr. Ngaitlang M. Tariang, Assistant Professor, Dept. of Psychology, CHRIST (Deem to be University), Bangalore bad ka Oliva A. I. Bang, Panel Counsel, State of Meghalaya, Supreme Court. U Prof. Desmond L. Kharmawphlang u kren halor ka phang “ Ki snap ka sengnia u Frued ha ki khanaparom u Khasi” (Finding Frued in Khasi Folktales) da kaba bishar ïa kawei ka parom kaba u la lum  na Iapngar, Ri Bhoi District.  Ka jingbishar bniah jong u ïa kane ka khana la pynshong nongrim pat na ka sengnia ka Psychoanalytic Theory. Ka Dr. Ngaitlang M. Tariang, ka la kren halor “Ka jingdonkam jong ka ktien Khasi ha kaba iadei bad ka koit ka khiah ha ka mut ka pyrkhat” (The Importance of Khasi Language in Mental Health). La ïoh ruh ïa ka jingkren na ka riewshemphang balai, ka Oliva A. I. Bang kaba la kren halor “Ka jingïadei ka Ktien bad ka Aiñ”.

La pynkut ïa ka lympung ïamir-jingtip ba Ar Sngi da ka jingïalang Pynhap Pyrda kaba la sdang  ha ka por 11:00 mynstep ha kaba u bah Paul Lyngdoh, Minister of Arts and Culture, Social Welfare, Textiles & Tourism Departments. Govt. of Meghalaya u la wan kum u Kongsan ha ka jingdon ryngkat jong u bah A. L. Hek, Minister of Animal Husbandry & Stationery, Govt. of Meghalaya kum u Symbud Kongsan. Kiwei pat ki riew pawkhmat kiba la don ryngkat ki long u Bah Metbah Lyngdoh, Chairman, Meghalaya State Planning Board, ka Dr. Mazel Ampareen Lyngdoh, Cabinet Minister, Government of Meghalaya bad u bah Rinikton Tongkhar, Member of Meghalaya Legislative Assembly.  La pynïaid ïa kane ka jingïalang da  u Prof. D. R. L. Nonglait, President ka KAS. La їoh їa ka jingkren pdiang na u Dr. R. P. Kharshiing, General Secretary, KAS uba la pdiang sngewbha ïa baroh kiba la ïapoi sha ka jingïalang bad la pynbud pat da ka jingrwai na ka Khasi Students’ Union, Delhi Unit.

U Bah A. L. Hek, ha ka jingkren jong u, u la ai khublei ïa ka KAS kaba la lah ban ïatreilang bad ki sengbhalang bapher bapher bad ruh ban wanrah lang ïa ki riewshemphang Khasi na kylleng ki jaka ka ri India. Haba kren ai mynsiem ïa ka KAS, u bah Hek u la ong ba na ka liang jong u un ïai buddien bad ka Sorkar Pdeng ïa ka ban pynurlong ïa ka jingthrang jong ka jaitbynriew ha kaba ïadei bad ka ktien.  U bah Paul Lyngdoh ha ka jingkren jong u kum u Kongsan jong ka jingïalang u la ai khublei ïa ka KAS ba ka la lah ban pynlong ïa ka lympung ïamir jingtip kaba jop. Ha ka jingkren jong u, u la ong ba kaei kaba kham kongsan eh ïa ka jaitbynriew ka dei ka khyndew ka shyiap bad kumta u la kyntu ba ka kamram kaba ha khmat eh jong ka jaitbynriew ka long ban ïada ïa la ka khyndew ka shyiap. Ha kane ka jingïalang, u bah Paul u la aiti ruh ïa ka dulir jong ka jaka ha Nongkwar ïa kaba ka Sorkar Meghalaya ka la ai sngewbha sha ka Khasi Authors’ Society. Ha kane ka jingïalang la їoh ban pyllait paidbah їa ka kot The Right to Conserve Languages: Documenting the Wealth of Khasi Language: Literature and Culture ïa kaba la pynmih da ka Khasi Authors’ Society. La pynwai ïa ka lympung ïamir jingtip da ki kyntien ai khublei na u Coordinator, Dr. Marbhador M. Khymdeit uba la ai ki kyntien sngewnguh sha baroh kiba la ïashim bynta ban pynurlong ïa kane ka lympung ïamir jingtip kaba jop

Kane ka lympung ïamir jingtip ka la long kaba jop ha kaba shibun ki riewshemphang na kylleng ka ri India ki la ïapoi lang ha ryngkat ki samla pule na Delhi, ki myntri sorkar bad ki nongïalam seng saiñpyrthei, ki sengbhalang jong ka jylla Meghalaya kum ka KSU, FKJGP, HYC, JSU, HANM bad CoRP. Ka jingïapoi lang jong kine baroh ka la long ka jingmyntoi ha kaba baroh ki la ïashim bynta ha ka ban pyrkhat halor kumno ban nang kyntiew shuh shuh ïa ka ktien, ka litereshor bad ka kolshor Khasi.

https://www.indiatodayne.in/meghalaya/story/meghalaya-khasi-authors-society-demands-inclusion-of-khasi-language-in-8th-schedule-submits-memorandum-to-president-689996-2023-10-06
https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/meghalaya-ministers-in-delhi-to-push-for-inclusion-of-khasi-in-8th-schedule-of-constitution/article67366415.ece

Pynlong Lympung Ïamir-Jingtip ka KAS halor ka phang, “Ka Tipkur Tipkha ha u Khasi”

Kum shi bynta ban pynkhlaiñ ïa ka riti ka dustur jong ka Jaitbynriew Khasi. Ka Khasi Authors’ Society ka la pynlong ïa ka Lympung Ïamir-jingtip halor ka phang “Ka tipkur tipkha ha u Khasi” ha Lady Keane College, Shillong ha ka 11.9.2023. Kane ka sngi ka dei ruh ka lyngkhuh dap snem ba 44 jong ka KAS, ïa kaba la tip ïa kane ka sngi kum ka Sngi ka Thoh ka Pule (Literary Day).

Ha kane ka sngi, u Bah Pynïaidsing Syiem, CEM, KHADC u la wan ban kyrkhu kyrdoh ryngkat ki kyntien ai mynsiem kum u Kongsan. Nalor ka jingkren, u Kongsan u la ïoh ruh ban sam ïa ka Khusnam Khasi Authors’ Society sha ki 12 ngut ki samla pule kiba ïoh heh duh ki mark ha ka sobjek Khasi ha ka eksamin bapher bapher. Ha kane ka jingïalang, u Prof. D.R.L. Nonglait, President, KAS u la pyllait paidbah ruh ïa ki 3tylli ki kot ba la thoh da u Kynpham Sing Nongkynrih kita ki long; 1) Ka Jingshai ha ka miet (poitri) 2) Ka jingngiew ka mynsiem briew (sawangka) bad 3) Ki miet ka jingtriem (Sawangka). Ïa kane ka jingïalang la pynïaid da u Bah Esmarjune Kharpan bad ha ka sienshong kaba ar la pynïaid da u Bah Witting Mawsor. Ki riewshemphang kiba la ai jingkren ha kane ka sngi ki long; (1) Dr. (Sr) Philomena Kharakor – Halor ka Tangjait u Khasi bad (2) Prof. Kynphamsing Nongkynrih – Ka Tip-kur Tip-kha ha ka pyrkhat Khasi.

Ha kane ka Lympung la pynrhem ruh ïa ka jingïalang da ka jingrwai na ki samla pule ka Lady Keane College, Shillong. Ka jingïashim bynta da u Principal ka Lady Keane College, Dr. Drankhlur Mukhim, ki nonghikai na Lady Keane College, ki dkhot ka KAS, ki dkhot seng bhalang bapher bapher, ki nonghikai bad ki samla pule na ki college bapher bapher kiba don ha Shillong bad kiwei kiwei de ki riew rangbah. Ki Samla kiba la ïoh pdiang ïa ka Khusnam KAS 2023 ki long;

sl.noExamSubjectName of StudentsName of School/College% of Mark
1SSLCKhasi (IL)Nangdapkor ShyllitPhudmuri Presbyterian Sec. School, Shillong97
2ICSE (Class X)Khasi (IL)Adella Iarisa KhongwangLoreto Convent, Shillong99
3ICSE (Class X)Khasi (IL)Daniella Shirley MajawLoreto Convent, Shillong99
4ICSE (Class X)Khasi (IL)Faith Bashisha NongkynrihLoreto Convent, Shillong99
5HSSLC (Arts)Khasi (Elective)Risakordor NonglangNora Evalyn H/S School, Shillong83
6HSSLC (Arts)Khasi (Elective)Banpynshngainlang ThangkhiewPatharkhmah Govt. H/S School, Patharkhmah83
7HSSLC (Arts)Khasi (MIL)Banpynshngainlang ThangkhiewPatharkhmah Govt. H/S School, Patharkhmah98
8HSSLC (Commerce)Khasi (MIL)Cheerfully MarbohMawryngkneng H/S School, Mawryngkneng94
9HSSLC (Science)Khasi (MIL)Vanessa Dolly SohkhletR. K. Mission H/S School, Sohra95
10HSSLC (Science)Khasi (MIL)Naphibanroi MukhimSt. Margaret’s H/S School, Shillong95
11B.A.Khasi (Hons)Mazel Christy NongkynrihSt. Edmund’s College, Shillong78
12M.A.Khasi (Hons)Labianghun KharmalkiNEHU, Shillong